تاریخچه · فرهنگ · موزه‌ها · آرامگاه مشاهیر · موسیقی · غذاها · رستوران‌ها · مکان‌های ترند · تفریح خانوادگی · طبیعت‌گردی و عشایر · سوغات · صنایع دستی · اطلاعات سفر · تخفیف مسافران
📜 تاریخچه
همدان همان اکباتان یا هگمتانه منابع کلاسیک است. به گفته هرودوت، مادها حدود ۷۰۰ پیش از میلاد این شهر را پایتخت خود کردند و پس از آن یکی از پایتخت‌های هخامنشیان شد. کتیبه‌های سه‌زبانه گنجنامه از داریوش یکم و خشایارشا یادگار همین دوره است.
در دوره اشکانی همدان پایتخت تابستانی بود و ساسانیان نیز در آن کاخ‌های تابستانی داشتند. پس از نبرد نهاوند در ۶۴۲ میلادی منطقه به دست مسلمانان افتاد. در ۹۳۱ میلادی مرداویج به شهر حمله کرد و یکی از دو شیر سنگی مشهور شکست؛ دیگری هنوز برجاست.
در سده پنجم هجری بوعلی سینا در همدان وزیر و استاد بود و در همین شهر درگذشت؛ باباطاهر عریان نیز دوبیتی‌هایش را در همین دوره سرود. سلجوقیان در دهه ۱۰۴۰ میلادی شهر را گرفتند و بعدها آن را پایتخت کردند. گنبد علویان از یادگارهای خاندان علوی همدان است.
مغولان در ۱۲۲۰ میلادی و سپس تیموریان شهر را ویران کردند و همدان در دوره صفوی دوباره رونق گرفت. در سده هجدهم عثمانی‌ها شهر را گرفتند و با لشکرکشی‌های نادرشاه به ایران بازگشت. موقعیت شهر بر راه ابریشم همواره به تجارتش رونق داده است.
در جنگ جهانی اول نیروهای روس، عثمانی و بریتانیا همدان را اشغال کردند تا اینکه در ۱۹۱۸ آزاد شد. امروز همدان شهری دانشگاهی و گردشگرپذیر با میدان مرکزی شعاعی و دسترسی آسان به طبیعت الوند است.
🖋️ به روایت مورخان و سفرنامه‌نویسان
شناسنامهٔ فرهنگی همدان
زبان و مردم: زبان اصلی فارسی با لهجه شیرین همدانی است. در شمال استان ترکی آذربایجانی، در غرب کردی و در جنوب (نهاوند، ملایر و تویسرکان) لری و لکی هم شنیده می‌شود.
پوشش: پوشش امروزی شهری است؛ در روستاهای استان لباس‌های محلی ترکی، کردی و لری در عروسی‌ها و جشن‌ها دیده می‌شود.
آیین‌ها و جشن‌ها: نوروز و چهارشنبه‌سوری، سوگواری‌های محرم و آیین‌های عروسی روستایی با ساز و دهل از مهم‌ترین آیین‌هاست؛ زمستان‌ها دامنه‌های گنجنامه میزبان برف‌بازی و اسکی است.
میراث جهانی/ملی: تپه باستانی هگمتانه، کتیبه‌های گنجنامه از داریوش و خشایارشا، گنبد علویان، شیر سنگی، آرامگاه استر و مردخای و غار علیصدر (نامزد میراث جهانی). لالجین در ۲۰۱۶ از سوی شورای جهانی صنایع دستی «شهر جهانی سفال» شد.
خوراک: دیزی، کباب ثریایی، سوپ جو، کله‌جوش و ماست محلی از غذاهای شاخص‌اند و کماج و نان‌های شیرین محلی کنار عسل همدان در صبحانه جا دارند.
🏛️ موزه‌ها و بناهای دیدنی
- موزه و محوطه هگمتانه — آثار مادی، هخامنشی و ساسانی از کاوش‌های شهر باستانی اکباتان، در کنار بقایای حصار و بافت شهر کهن (مرکز شهر، تپه هگمتانه)
- موزه تاریخ طبیعی همدان — مجموعه بزرگ جانوران تاکسیدرمی‌شده، آکواریوم و نمونه‌های زیستی با نام علمی گونه‌ها (همدان)
- مجموعه آرامگاه بوعلی سینا — موزه کوچک و کتابخانه با نسخه‌ها و یادگارهای مرتبط با ابن‌سینا زیر برج یادبود (میدان بوعلی)
🕊️ آرامگاه مشاهیر و زیارتگاه‌ها
- آرامگاه بوعلی سینا — فیلسوف و پزشک بزرگ سده پنجم هجری؛ عارف قزوینی، شاعر و تصنیف‌ساز دوره مشروطه، نیز در همین مجموعه آرمیده است (میدان بوعلی)
- آرامگاه باباطاهر — شاعر دوبیتی‌سرای سده پنجم هجری، با بنای یادبود بر تپه‌ای سرسبز (شمال‌غرب شهر)
- آرامگاه استر و مردخای — مهم‌ترین زیارتگاه یهودیان در ایران (مرکز شهر)
- گنبد علویان — بنای گچ‌بری‌شده سلجوقی و آرامگاه خاندان علوی همدان (مرکز شهر)
🎵 موسیقی نواحی همدان
همدان چهارراه فرهنگ‌های فارس، ترک، کرد و لر است و موسیقی‌اش هم همین تنوع را دارد. دوبیتی‌های باباطاهر با لهجه کهن همدانی از پرکاربردترین شعرها در آواز ایرانی، به‌ویژه در دستگاه شور و بیات ترک، است. در شمال استان موسیقی عاشیقی ترکی، در غرب ترانه‌های کردی و در نهاوند، ملایر و تویسرکان آهنگ‌های لری و لکی با ساز و دهل در عروسی‌ها نواخته می‌شود. همدان زادگاه ویگن، از پیشگامان موسیقی پاپ و جاز ایران، نیز هست.
سازهای شاخص: سرنا، دهل، کمانچه، تار، سه‌تار، تنبک، دف
هنرمندان شاخص:
- ویگن — زاده همدان؛ معروف به «سلطان پاپ و جاز» ایران
- شهلا سرشار — خواننده زاده همدان
قطعه‌ها و آثار شناخته‌شده:
- مهتاب — ویگن
- دوبیتی‌های باباطاهر — سنت آوازی ایرانی؛ اجراهای خوانندگان گوناگون
کجا بشنویم: در عروسی‌ها و جشن‌های روستایی استان، برنامه‌های فرهنگی نوروز و تابستان در مجموعه‌های بوعلی و باباطاهر، و رستوران‌ها و سفره‌خانه‌های سنتی شهر که گاه موسیقی زنده دارند.
🍲 غذاهای معروف
- دیزی — آبگوشت سنگی با نان سنگک، دوغ و ترشی؛ در دیزی‌سرای آریاییان
- کباب ثریایی — کباب مشهور رستوران‌های همدان، از جمله دلتا و نعل‌اشکنه
- سوپ جو — غذای پیش‌غذای رایج در رستوران‌های قدیمی همدان
- کله‌جوش — غذای ساده محلی با کشک، پیاز داغ و گردو
- ماست و لبنیات محلی — ماست گوسفندی روستاهای الوند
- کماج — نان شیرین محلی همراه چای
🍽️ رستوران‌های معروف و پربازدید
- رستوران دلتا — از قدیمی‌ترین رستوران‌های همدان با سالن بزرگ و تخت‌های سنتی؛ کباب و سوپ جو (خیابان میرزاده عشقی)
- دیزی‌سرای آریاییان — فضای معماری سنتی و تخصص در دیزی (خیابان بوعلی جنوبی)
- رستوران باغ نعل‌اشکنه — از پرنظرترین رستوران‌های همدان با چشم‌انداز شهر و کباب‌های ایرانی (همدان)
- رستوران داریوش — غذای ایرانی در فضایی آرام (محدوده گنجنامه)
- رستوران‌های هتل پارسیان همدان — رستوران‌های هتل چهارستاره قدیمی شهر (از ۱۳۷۲) (باغ‌شهر، دامنه الوند)
☕ کافه‌ها و مکان‌های ترند
- کافه‌رستوران میسان — فضای کنار دریاچه مصنوعی و غذاهای ایرانی (عباس‌آباد)
- کافه دوچرخه — کافه محبوب با غذاهای بین‌المللی (همدان)
- گرین مون — کافه و پیتزا با نظرات خوب مسافران (همدان)
🎡 تفریح و بازی خانوادگی
- مجموعه گردشگری گنجنامه — تله‌کابین، سورتمه ریلی، زیپ‌لاین، آبشار و اسکی زمستانی (دره گنجنامه، غرب شهر)
- تپه و دریاچه عباس‌آباد — پیاده‌روی، منظره شهر و تفریح خانوادگی (عباس‌آباد)
- دریاچه سد اکباتان — فضای سبز و قایق‌سواری (حدود ۱۱ کیلومتری شرق همدان)
🏕️ طبیعت‌گردی، بوم‌گردی و زندگی عشایری
- غار آبی علیصدر — قایق‌سواری در یکی از بزرگ‌ترین غارهای آبی جهان؛ حدود ۲.۴ کیلومتر مسیر قایق‌رانی (کبودرآهنگ، حدود ۱۰۰ کیلومتری شمال همدان)
- شهر سفال لالجین — بازدید از کارگاه‌های سفال و سرامیک؛ بیشتر مردم شهر در این حرفه‌اند (لالجین، شمال‌غرب همدان)
- کوه‌پیمایی الوند — صعود و طبیعت‌گردی در کوهستان الوند از مسیر گنجنامه (جنوب‌غرب همدان)
- روستای ورکانه — روستای سنگی و پلکانی در دامنه الوند (نزدیک همدان)
- چشمه گیان — چشمه و چنارهای کهن نزدیک محوطه‌های باستانی (حدود ۳۰ کیلومتری جنوب نهاوند)
تورهای عشایری و آفرود را فقط از طریق دفاتر مجاز و با راهنمای کارت‌دار رزرو کنید؛ کارشناسان چک‌لاین هماهنگی می‌کنند.
🎁 سوغاتی‌های همدان
- سفال و سرامیک لالجین — ظروف لعابی فیروزه‌ای و رنگارنگ از شهر جهانی سفال
- چرم همدان — کیف، کمربند و دستکش چرمی
- عسل — عسل کوهستانی الوند
- کماج و نان چایی — نان‌های شیرین محلی
- باسلق و حلوا لوز — شیرینی‌های سنتی
- منبت ملایر و فرش همدان — مبلمان و قاب‌های منبت و فرش و گلیم دستباف
🏺 راهنمای کامل صنایع دستی ایران و نکات خرید اصل
🛍️ کجا بخریم: بازارها و فروشگاه‌های معتبر صنایع دستی
- بازار بزرگ همدان — بازار سرپوشیده تاریخی با راسته‌های فرش، چرم، ادویه و صنایع دستی
- بازار کفاش‌خانه — راسته کفش و چرم در بافت قدیمی
- کارگاه‌های سفالگری لالجین — خرید مستقیم از سفالگران و دیدن مراحل ساخت (لالجین)
- راسته‌های چرم و صنایع دستی بازار — مرکز سنتی خرید چرم و فرش (بازار همدان)
- فروشگاه‌ها و نمایشگاه‌های صنایع دستی میراث فرهنگی استان — محصولات دارای مهر اصالت (همدان)
برای خوراکی‌ها تاریخ تولید و مجوز بهداشت، و برای صنایع دستی اصالت (دست‌ساز یا ماشینی) را بپرسید و فاکتور بگیرید.
🧳 اطلاعات سفر
بهترین زمان سفر: اواخر اردیبهشت تا اواخر شهریور؛ زمستان برای برف و اسکی گنجنامه.
چطور برویم: پرواز مستقیم تهران–همدان؛ جاده حدود ۳۲۰ کیلومتر و ۴ ساعت از مسیر ساوه؛ اتوبوس از پایانه‌های تهران حدود ۴ ساعت؛ برای قطار برنامه ایستگاه‌های همدان و ملایر را پیش از سفر بررسی کنید.
رفت‌وآمد: تاکسی و تاکسی اینترنتی در شهر؛ میدان امام و شش خیابان شعاعی پیاده‌روی را آسان می‌کند. برای علیصدر و لالجین خودرو شخصی یا تور یک‌روزه.
نکته‌ها:
- همدان حتی در تابستان شب‌های خنکی دارد؛ لباس گرم ببرید.
- علیصدر در تعطیلات بسیار شلوغ است؛ صبح زود یا روزهای کاری بروید.
- سفال لالجین را از کارگاه بخرید تا تنوع و اصالت بیشتری ببینید.
- آرامگاه‌های بوعلی و باباطاهر را در یک روز با هگمتانه ببینید.
نام رستوران‌ها، کافه‌ها و مراکز تفریحی از منابع گردشگری و نقشه‌ها گردآوری شده است؛ ساعت کاری و وضعیت فعالیت را پیش از رفتن بررسی کنید.
🎟️ تخفیف سوغات برای مسافران چک‌لاین
چک‌لاین در حال عقد قرارداد با فروشگاه‌های معتبر سوغات و صنایع دستی همدان است تا مسافران ما با ارائهٔ کد رزرو از تخفیف ویژه بهره‌مند شوند. فهرست فروشگاه‌های همکار پس از قرارداد همین‌جا اعلام می‌شود.
تورها و هتل‌های همدان 📞 ۰۲۱-۸۸۵۱۰۰۱۳
آخرین به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵.